support
اینستاگرم واتس‌اپ تلگرام آپارات
kayhan kalhor

تفاوت کمانچه آذری و لری (ایرانی)

کمانچه از سازهای زهی قدیم ایران و در واقع نوع تکامل یافته‌ی ساز رباب است.کمانچه کاسه‌ای گرد و پایه‌ای آهنی دارد و مانند تار و ویولن، سیم‌های آن را با گوشی محکم و کوک می کنند. کمانی که با کمک آن ساز کمانچه را می‌نوازند کمانه نام دارد. کمانه همان است که در ویولن کلمه فرانسوی آرشه به معنی کمان کوچک جای آن را گرفته است.

 از ساز رباب تا کمانچه

شادروان خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی ایران، کمانچه را تکامل یافته رباب می نامد:

ساز اخیر رباب که اول دو سیم داشته و بعدها یک سیم دیگر به آن اضافه شده است و با کمانه به صدا در می آمده و همان است که ما امروزه آن را کمانچه می گوییم.

و به همین جا اضافه می‌کند که از دورهٔ صفویه به بعد، کمانچه یکی از ارکان موسیقی ایران به شمار آمده است و این اصالت هنوز پابرجاست.

 

پیشینه کمانچه به کجا برمی‌گردد؟

پیشینه کمانچه در ایران به دوران پیش از حمله اعراب و ورود اسلام به آن می‌‌رسد و در نواحی سیستان و بلوچستان به نام غژک یا غیچک نامیده می‌شود. البته شمار سیم‌های غژک از کمانچه بیشتر است.

 

نوازندگان مشهور حال حاضر کمانچه کیانند؟

نوازندگان مطرح حال حاضر این ساز عبارتند از اردشیر کامکار (عضو گروه مشهور‌ کامکارها)، داود گنجه‌ای، کیهان کلهر، سعید فرج پوری، علی اکبر شکارچی، فرج علیپور ، هادی منتظری و سینا جهان آبادی. کمانچه با صدای تو دماغی مربوط به سبک قدیم این ساز و در واقع شیوهٔ کمانچه نوازی استاد اصغر بهاری است.

اما امروزه غیر از این سبک شیوهٔ کمانچه نوازی نوین هم وجود دارد که استاد بزرگ و شناخته شده یعنی کیهان کلهر آن را بارورتر کرده.

 

ویلن می‌آید و کمانچه می‌ماند

با ورود ویولن، تقریباً تمامی کمانچه کشان به این ساز پرجاذبه تازه وارد، روی آوردند و کمانچه را به کناری نهادند؛ آن هم بی آنکه ویولن را نیز آنگونه که باید به کار گیرند همان شیوه‌ی قدیمی کمانچه کشی را روی ویولن پیاده کردند.

تنها تفاوت در این بین آن بود که کمانچه را عمودی بر زمین تکیه می‌دادند و ویولن را افقی در زیر چانه می گذاشتند! فلذا پس از ذکر این اوصاف دریافته می‌شود که نامگذاری ناصرالدین شاه بر روی ویولن، که آن را کمانچه فرنگی نامیده چندان دور از واقعیت زمانه نبوده است.

این ساز جزء دسته سازهای زهی است و دارای ۴ سیم می‌‌باشد.

 

ساختار‌ کمانچه به‌ چه شکل است؟

 

این سیم‌ها به موازات تمام طول ساز امتداد دارد و صدای آنان خیلی خوش و جذاب می‌‌باشد ولی این صوت کمی به اصطلاح تو دماغی است. کاسه صوتی این ساز از چوب درخت توت است که با برش‌های از عاج تزیین شده است.

معمولاً از زیر شیطانک کمانچه تا زیر دهانه کاسه در کمانچه‌های پشت بسته ۲۸/۵ و در کمانچه‌های پشت باز ۳۱ سانتی متر می‌باشد که این اندازه ها در کمانچه‌های نقاط مختلف کشور نسبی هستند.

 

ترکیب صدایی کمانچه آن را از نوع سازهای زیر صدا قرار داده البته در کمانچه‌های آلتو یت باس صدا نسبتاً یک اکتاو بم تر است. در قدیم کمانچه را ستار پارسی می‌گفته‌اند.

 

کمانچه را چطور کوک می‌کنند؟

ساز کمانچه را معمولا با دو کوک چپ و راست کوک می‌کنند؛ چپ کوک معمولاً برای همراهی با خوانندگان زیر صدا (عمدتاً خانمها) و راست کوک معمولاً برای همراهی و جواب آواز بم صداها (عمدتاً آقایان). البته تمامی مطالب گفته شده نسبی می‌باشند و به شکل صد درصدی قابل تعمیم نیستند.

مثلاً در بعضی نقاط ایران ممکن است طول دسته کمانچه به ۳۵ سانت هم برسد.این ساز علاوه بر شکم، دسته و سر در انتهای تحتانی ساز پایه ای نیز دارد که روی زمین یا زانوی نوازنده قرار می گیرد.

شکم ساز کروی و مجوف است که مقطع نسبته کوچکی از آن در جلوبه دهانه ای اختصاص یافته و روی دهانه پوست کشیده شده و بر روی پوست، خرکی آن تقریبا شبیه به خرک تار و نه کاملا عمود بر سیم ها قرار گرفته است.

 

دسته ساز در واقع لوله‌ای توپر و به طور نامحسوس به شکل مخروط وارونه خراطی شده است.انتهای بالائی این لوله مجوف شده و در طرف جلو شکاف دارد که نقش جعبه گوشی ها را می یابد، دسته فاقد «دستان» است.

 

سر ساز متشکل است از جعبه گوشی‌ها که در طرف آن هر یک دو گوشی کار گذارده شده و یک «قبه»که در بالای جعبه قرار گرفته است. سر در واقع ادامه خراطی شده دسته است طول ساز از ته پایه سر قبه حدود ۸۰ سانتیمتر است.

 

کمانچه امروزی دارای چهار سیم است و کوک (یا نسبت فاصله سیم ها به یکدیگر) دردستگاهای مختلف موسیقی ایران تفاوت می‌کند. معمول‌ترین کوک این است که سیم های اول و دوم، نسبت به هم فاصله «چهارم»(یا «پنجم ») داشته، سیم سوم یک اکتاو بم تر از سیم اول، و سیم چهارم یک اکتاو بم تر از سیم دوم باشد.

 

kamancheh maker1 6

طرز نواختن کمانچه به چه صورت است؟

نوازنده ساز در حالت نشسته پایه کمانچه را روی زمین یا روی زانو قرار می دهد و در صورتی که پایه ساز نوک تیز باشد آن را روی زمین می گذارند.

در این صورت نوازنده روی زمین می‌نشیند و اگر پایه به شکلی باشد که نشود، نوازنده روی صندلی نیز می تواند بنشیند و پایه ساز را روی ران، نزدیک زانو قرار می دهد. در هر دو حالت، ساز در موقع اجرا کمی حول محور خود می چرخد و همین عمل تماس آرشه را با سیم ها آسانتر می سازد.

نوازنده ساز را به طور قائم به دست چپ می‌گیرد و انگشتان همان دست را روی سیم‌ها در طول دسته می‌لغزاند و آرشه را به دست راست گرفته به سیم ها تماس می دهد. این ساز نقش تکنواز و هم‌نواز، هر دو را به خوبی می تواند اجرا کند.

 

ساختار آرشه به چه شکل است؟

موی آن محکم و کشیده نیست و نوازنده انگشتان دست راست خود را زیر موها انداخته و آن را می کشد تا عمل آرشه کشی میسر گردد.

 

تفاوت کمانچه لری و آذری در چیست؟

تفاوت در ساختار ساز که در نهایت در کنار تفاوت در شیوهٔ نوازندگی، باعث تفاوت اساسی سونوریتهٔ کمانچهٔ آذری با کمانچه لری (ایرانی) می‌شود.

اساسا کمانچه‌های آذری کاسه هایی کاملا متفاوت از کمانچه های ایرانی یا لری دارند. یعنی در نوع لری اندکی بزرگتر و پهن تر و قطر دهانه ی آن بیشتر است.

تفاوت بعدی که به آن اشاره شد تفاوت در شیوه نوازندگی کمانچه آذری با کمانچه ایرانی(لری)ست که به به تفاوت‌های صدادهی موسیقی ایرانی و آذری برمی‌گردد.

 

کمانچه نوازان آذری صدایی را از این ساز استخراج می‌کنند که متناسب با لهجه آذری و موسیقی آذری است. بعضا دورتر از خرک آرشه می‌کشند و نوع تحریرها و شیوهٔ اجرا در راستای لهجه و بافت موسیقی آذری است.

 

با همه این اوصاف در هر دو شکل، ماهیت کمانچه بودن این ساز ثابت است و اساسا موسیقی آذری منشعب از موسیقی ایرانی است و ساختار و نام تمام الحان و دستگاه ها و آوازها و گوشه‌های آن نیز برگرفته و مشابه موسیقی ایرانی است.

 

این موسیقی با لهجه و طراوت خاص فرهنگ آذری در هم آمیخته و بسیار زیبا و دلنشین است. کمانچه ایرانی (لری) در دو شکل کاسه پشت بسته و مدور و کاسه پشت باز و مخروطی شکل ساخته می‌شود و صدادهی و سونوریته آن کاملا ایرانی و در راستای موسیقی ایران زمین است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

instagram default popup image round
Follow Me
502k 100k 3 month ago
اشتراک گذاری